Geç dönem (1908) Osmanlı Türkçesi örneği: "Tencere yuvarlandı kapağını buldu"
Mızancı Murad olarak da bilinen Dağistanlı Mehmed Murad Bey 1854 yılında Dağıstan'da doğmuş bir tarihçi, siyasetçi, gazeteci ve tiyatro yazarıdır. Kendisi II. Abdülhamid dönemi mutlak monarşiye, İttihat ve Terakki döneminde ise İttihât ve Terakkiye muhalefet etmiş ve hayatı boyunca 12 Türkçe ve 3 Fransızca eser kaleme almıştır. Aralarında Ebulfaruk tarihi, Tarih-i İslam ve Tarih-i Umumi gibi önemli eserler bulunmaktadır. Kendisi batılaşma, İslamcılık ve Türkçülük arasında bir orta yol bulmaya çalışmıştır. "Tencere yuvarlandı kapağını buldu" adlı tiyatro eseri 1908 yılında yayınlamıştır ve evlilikte yanlış kriterler ve gençlere dayatılan yanlış adayları konu almaktadır.
TENCERE YUVARLANDI KAPAĞINI BULDU
Birinci Perde
Levanın Hanesi
Birinci Tablo
Mösyö ve Madam Levan
MADAM - Şükür yetiştirene. İşte bir tanecik kızımız sevgili Mariciğimiz, yirmi birine geldi; zengin ve mu’teber adama söz kesildi. Artık bahtımız yerinde demektir.
MÖSYÖ- Dur bakalım sevgilim, daha her şey bitmiş sayılmaz. Mari nişanlısını henüz görmedi bile.
MADAM- Boş lakırdı! Mari nişanlısını görüp ne yapacak? Kız kısmınişanlısını gelin odasında görüp öğrenir. Yoksa sende mi şimdiki yeni usulce gitmek istersin.
MÖSYÖ- Yeni veya eski usulden haberim yoktur. Dünyada dâimî bir usul vardır ki, bir iş alâkası olana sormak lazım gelir. Bunda dahi Mari en çok alâkadardır sanıyorum. Marimizin nişanlısını görüp kendisinin de bu intihabımızdan memnûn olduğunu anlamak isterim. İşte o vakit yüreğimde daha büyük bir saâdet hissetmiş olurum.
MADAM- Daha neler? Mümkün değil sen bu hayalperestlikten kurtulamazsın. Zaten bir şeye aklın ermez ya! Yetişmiş olan bir kıza koca lakırdısıkâfidir. Kocaya varacağım sevinci başka düşüncelere meydan bırakmaz. Onlara meydan açılıncaya kadar iş olmuş bitmiş olur. Böyle şeyleri siz bilmezsiniz, biz biliriz.
MÖSYÖ- Sen bilirsin güzelim. Şayet Mari beğenmeyecek olursa inatçıdır, güç olur demek istiyorum.
MADAM- Sen bugün Allah’ı seversen her şeyi ters görmeye mi niyet ettin? Böyle şeylere aklınız ermez dedim a, kâfidir. Hem de Mösyö Ernest’in beğenilmeyecek nesi var? Rütbeli, nişanlı zengin babası var. Baron ailesinden çıkmış anası var. Babası bugün olmazsa yarın vükelâlık mesnedine çıkacak. Anasının salonu ise şehrimizin en mu’teberlerindendir.
MÖSYÖ- Sen yavrum anasının babasının faziletlerinden bahsediyorsun. Oğullarını unutuyorsun.
MADAM- Aman of! Senin artık hiç çekilecek hâlin kalmamış. A canım. Anası babası başka, oğulları başka olur mu? Anası babası ne ise oğulları da o demektir. Yarın babası gözlerini kapayıverince, Mösyö Ernest elli bin frank irada konacak demektir. Hem de gözlerini kapamazdan evvel şüphesiz oğlunu daha birkaç rütbe ve nişana ve birkaç bin frank maaşa nail edecektir. Anasının mirası ise saati gelince babasınınkinden aşağı kalmaz.
MÖSYÖ- Para ve rütbe mes’eleleri başka. Bilirsin ki Mari onlara o kadar ehemmiyet vermez. Benim endişem Mösyö Ernest’in kendisi içindir.
MADAM- Mösyö Ernest’in ne kusuru varmış?
MÖSYÖ- Mari akıllı ve okumuş bir kızdır. Mösyö Ernest ise mektepte üç sene terfîi sınıf edemediği için çıkarılmıştır.
MADAM - Hele şunun sahte düşüncelerine bak. A benim ukalâ dümbeleği zevcem. Tahsîl ve şehâdetnâme, memuriyet alıp ilerlemekten başka ne işe yarar? Söyle cevap ver bakalım. Mösyö Ernest de kendi yaşındakilere göre rütbe, nişan, maaş, istikbâl itibariyle nesi eksik? Buna da cevap ver.
MÖSYÖ- Bunlar baba sayesidir. Bakalım Mari bunlara i’tibâr: eder mi?
MADAM- Böyle şeylerden seninle bahseden ben de epeyce budala imişim ya! Ben senin maksadını anladım. Sen hâlâ şu Vayan çapkınını düşünüyorsun. Mademki onu o kadar istiyorsun işini öyle yüzüne gözüne neye bulaştırdın? Herkes çalar çırpar ama Vayan çapkınının babası gibi rast gelen müfettişin eline ipin uçlarını vermez. Bir bakıma böyle olduğu isbet olmuş a. Çünkü ne yapıp kandırıp sen Mari’yi o herife verecektin.
MÖSYÖ -Fena mı olurdu?
MADAM- Fena olurdu ya! Hem de pek fena! Herif babasının hazırladığı güzel memuriyeti reddetmiş. Memurluk ve mühendislik ile geçinecekmiş. Ne yapayım öyle formasız, nişansız erkeği. Erkek dediğin i’tibârlı olur. Resmi günlerde kılıç kuşanıp sırmalı esbaplarını giyer. Senin istediğin budala ise böyle şeylerden mahrûm olduktan başka “ Artık babama bâr olmak istemem” diyerek babasının paraca ve başka şeyce olan muâvenetini bile kabul etmiyor imiş. Bunlar artık küfrân-ı nimettir. Oh, oh! Hakikaten böyle olduğu pek isâbet olmuş.
MÖSYÖ- Canım ben de başka bir şey söylemiyorum. Yalnız Mari’nin haz edip etmeyeceğini merak ediyorum.
MADAM- Öyle ise sen karışma. İşi bana bırak. Ben şimdi Mari’yi çağırıp anlatacağım. Sen de bizi yalnız bırak. İşine git. Yahut dur. Şuraya otur da yalandan gazete oku. Hiçbir harf söylemeyeceksin, varlığını hiç belli etmeyeceksin, kadınların ne kadar erkeklerin üstünde olduklarını anla da ibret al.
T.C İSTANBUL AREL ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI ANABİLİM DALI YÜKSEK LİSANS TEZİ TENCERE YUVARLANDI KAPAĞINI BULDU (Metin, Sözlük ve Söz Varlığı İncelemesi) Funda ERİKLİ 155160108 Tez Danışmanı Dr. Öğr. Üyesi Mustafa ULUÇAY İSTANBUL- 2018
